Trong worldbuilding, trí tưởng tượng thường được xem là điểm khởi đầu quan trọng nhất. Nhưng theo anh Duy Nguyễn (Associate Art Director tại Riot Games), thứ quyết định một thế giới có thể hoàn thành và phát triển lâu dài lại chính là… giới hạn. Khi thế giới không có biên giới rõ ràng, ý tưởng sẽ liên tục phình ra và khiến dự án mất phương hướng. Ở phần chia sẻ này, anh phân tích vai trò của “kỷ luật thiết kế” trong sáng tạo, đồng thời giới thiệu bốn quyết định đầu vào giúp người làm worldbuilding xác định phạm vi, giữ tính nhất quán và xây dựng một thế giới đủ vững để trở thành nền tảng cho IP dài hạn.
Giới hạn của thế giới: kỷ luật quan trọng ngang trí tưởng tượng
Giới hạn của thế giới là một trong những yếu tố dễ bị xem nhẹ nhất khi bắt đầu worldbuilding, nhưng lại là thứ quyết định dự án có “đi tới đích” hay không. Có một câu được đặt như lời nhắc nghề: xây dựng thế giới quan trọng ngang với việc xác định giới hạn của thế giới. Ý của câu này không phải để kìm trí tưởng tượng, mà để nhấn mạnh rằng trí tưởng tượng chỉ thật sự có giá trị khi nó được đặt trong một khung có thể kiểm soát, có thể triển khai, và có thể hoàn thành.
Với người mới, vấn đề thường không nằm ở việc thiếu ý tưởng, mà nằm ở việc ý tưởng tăng nhanh hơn khả năng biến nó thành hệ thống. Hôm nay thế giới có một vương quốc, ngày mai nảy ra thêm một lục địa, rồi thêm một chủng tộc, rồi thêm một hệ phép thuật khác, rồi đột nhiên muốn có đa vũ trụ. Mỗi lần thêm một thứ như vậy, bạn không chỉ thêm “một chi tiết”, mà bạn đang thêm một loạt câu hỏi bắt buộc phải trả lời: địa lý mới ảnh hưởng khí hậu ra sao, văn hoá mới khác gì, chính trị mới vận hành thế nào, tài nguyên mới tạo xung đột gì, công nghệ/phép thuật mới có giới hạn gì, cư dân mới sống kiểu nào. Nếu không chốt giới hạn, thế giới sẽ phình ra như một quả bóng: càng thổi càng lớn, nhưng càng lớn càng khó cầm, và cuối cùng bạn không còn biết “phiên bản hoàn thành” trông như thế nào.
Giới hạn, vì thế, là một dạng kỷ luật thiết kế. Nó giúp bạn quyết định: dự án này chỉ cần tập trung vào một thành phố hay một vùng đất; chỉ cần một hệ phép thuật, không phải ba hệ; chỉ cần một trục xung đột chính, không phải mười trục; chỉ cần kể câu chuyện trong một giai đoạn lịch sử, không phải kéo dài hàng nghìn năm ngay từ phiên bản đầu. Khi giới hạn rõ, thế giới không bị loãng. Ngược lại, nó có cơ hội trở nên sâu hơn, vì bạn có thể đào kỹ vào những thứ quan trọng thay vì rải mỏng mọi thứ.
Điều thú vị là giới hạn thường không làm sáng tạo nghèo đi, mà làm nó sắc hơn. Khi bạn biết mình không thể “thêm mãi”, bạn buộc phải chọn: cái gì là cốt lõi, cái gì chỉ là phụ. Sự lựa chọn đó tạo nên bản sắc. Một thế giới mạnh thường không phải thế giới có vô số ý tưởng, mà là thế giới có một số ít ý tưởng nhưng được phát triển đến nơi đến chốn, có logic nội tại, có tác động rõ lên đời sống và câu chuyện.
Nói ngắn gọn, giới hạn không giết sáng tạo. Giới hạn bảo vệ sáng tạo khỏi bị vỡ vụn. Nó giúp dự án có điểm kết, giúp đội ngũ có thể sản xuất thật, và mở ra một điều quan trọng hơn: khi phiên bản đầu tiên đã đứng vững, bạn luôn có thể mở rộng thế giới theo từng lớp, mở rộng có kiểm soát, thay vì mở rộng theo cảm hứng rồi tự mắc kẹt trong chính thế giới mình tạo ra.
Bắt đầu từ đâu: bốn quyết định “đầu vào” để không lạc đường
Bắt đầu worldbuilding không nên bắt đầu bằng việc “nghĩ cho thật nhiều thứ hay ho”, mà nên bắt đầu bằng việc chốt bốn quyết định đầu vào. Bốn quyết định này giống như đặt cọc mốc cho một chuyến đi: nếu chưa biết mình đang đi đâu và đi trong phạm vi nào, càng đi càng dễ lạc.
Trước hết là thể loại: bạn đang làm fantasy, sci-fi, steampunk, hậu tận thế, hay một dạng lịch sử giả tưởng? Thể loại là “khung ngôn ngữ” quyết định cảm giác thế giới: nó chi phối từ chất liệu, màu sắc, hình khối cho đến nhịp kể và loại xung đột thường xuất hiện.
Tiếp theo là thời gian: quá khứ, hiện tại hay tương lai vì chỉ cần dịch thời gian, toàn bộ hệ công nghệ, đời sống, và chuẩn mực xã hội sẽ đổi.
Quyết định thứ ba là quy mô: bạn đang kể câu chuyện trong một ngôi làng, một vùng đất, một lục địa, một hành tinh, hay một vũ trụ/đa vũ trụ? Quy mô càng lớn, yêu cầu worldbuilding càng sâu và càng cần chiến lược triển khai theo từng lớp.
Cuối cùng là điểm khác biệt so với các IP đã tồn tại: thế giới của bạn “riêng” ở đâu, và cái “riêng” đó được tạo ra bởi logic nào.
Khi bốn quyết định này rõ ràng, thế giới mới thực sự có biên giới. Biên giới không phải để bóp nghẹt sáng tạo; biên giới là để sáng tạo có thể đứng vững và có thể hoàn thành. Có biên giới, đội ngũ mới biết nên đào sâu phần nào trước: địa lý, văn hóa, chính trị hay công nghệ và phần nào có thể để dành cho giai đoạn mở rộng. Nếu chưa có biên giới, dự án rất dễ rơi vào trạng thái “hôm nay thêm một ý”, “ngày mai thêm một lớp”, càng làm càng phình ra, cuối cùng không biết phiên bản hoàn chỉnh trông như thế nào.
Sau khi đã chốt bốn quyết định đầu vào, mới đến phần nguồn cảm hứng. Ở giai đoạn này, việc tìm tư liệu và tham khảo không nhằm mục tiêu sao chép, mà nhằm mục tiêu chọn được chủ đề chính và thu thập “nguyên liệu” để xây thế giới. Từ chủ đề chính đó, thế giới được hình thành bằng cách pha trộn các nguyên tố: có thể là pha trộn từ thiên nhiên, lịch sử, văn hóa, hoặc từ các IP đã tồn tại. Nhưng “pha trộn” không có nghĩa là trộn bừa những thứ mình thích. Nó phải đi kèm một thao tác rất quan trọng: Compare and Contrast, so sánh và đối chiếu. Nhờ so sánh, bạn nhìn ra điều gì làm một IP trở nên khác biệt, và nhờ đối chiếu, bạn chọn được yếu tố nào phù hợp với thế giới mình đang xây, yếu tố nào chỉ khiến thế giới bị loãng hoặc bị giống người khác.
Một ví dụ rất dễ hình dung là cùng nói về “robot”. Nếu robot của bạn là robot quân sự, thế giới xung quanh thường sẽ nghiêng về kỷ luật, công nghiệp quốc phòng, chiến tranh, chuỗi cung ứng vũ khí, và những câu hỏi về quyền lực nhà nước. Nếu robot của bạn là robot siêu nhiên, thế giới sẽ kéo theo tôn giáo, nghi lễ, niềm tin, mê tín, những cấm kỵ và nỗi sợ tập thể. Nếu robot là cơ khí, ngôn ngữ tạo hình sẽ nghiêng về kim loại, bánh răng, hơi nước, cơ cấu máy; còn nếu robot là sinh học, câu chuyện sẽ chạm vào đạo đức, thí nghiệm, ranh giới giữa sự sống và máy móc, và những hệ quả xã hội của việc “tạo ra sinh vật”. Chỉ cần đổi bản chất của robot, toàn bộ hệ thống xung quanh, từ luật lệ, giá trị, kiến trúc, cho đến dạng xung đột sẽ đổi theo. Đó chính là “khác biệt” đúng nghĩa: khác biệt ở tầng hệ thống, không phải khác biệt ở lớp trang trí.
Khi người mới nắm được logic này, họ sẽ bớt rơi vào cảm giác “bí ý tưởng”. Thực ra ý tưởng không thiếu; điều thiếu thường là một khung quyết định rõ ràng để chọn và loại. Chốt bốn đầu vào để dựng biên giới, rồi dùng nguồn cảm hứng theo kiểu compare & contrast để tạo khác biệt có lý do, đó là cách bắt đầu worldbuilding vừa chắc tay, vừa dễ triển khai thành sản phẩm thật.
Đọc thêm:
#1 World Building Basics cùng Duy Nguyễn (Riot Games): xây “thư viện thế giới” để IP có thể sống lâu
#4 World Building Basics cùng Duy Nguyễn (Riot Games): Case study và kết luận
